Speech burgemeester Kleijngeld 170-jarig jubileum Nut-Langstraat zaterdag 06-10

MAATSCHAPPIJ TOT NUT VAN ’T ALGEMEEN  - 6 okt. 2018

Wat kan taal in de loop van 170 jaar enorm veranderen. 1848: Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen. Wanneer je Het Nut vandaag de dag zou starten lijkt me één ding tamelijk zeker. Je kiest voor een andere naam. Welke dan? Na wat prakkiseren kom ik op het volgende: Zinnige Club voor Iedereen.  Ik wil er niemand hier in de zaal mee kwetsen. Want ik geef het toe, het klinkt wat gewoontjes. En toch geeft het helder aan wat Het Nut over een lange periode voor Waalwijk, voor De Langstraat heeft willen betekenen.  Onze samenleving verbeteren door: het helpen van slachtoffers van rampen, het stichten van bibliotheken in een tijd dat lezen elitair was, het oprichten van vormen van onderwijs op neutrale grondslag voor – zo noemde je dat vroeger – de gewone man.

Tegenwoordig nemen mensen wat specifiekere initiatieven om hun samenleving te verbeteren. De maatschappij is ook veel complexer geworden. Ik denk dat je dan al snel uitkomt bij een voedselbank, een Toon Hermanshuis, een regionaal soort marktplaats.nl zonder winstoogmerk of een Waalwijk CO2-vrij. Bij wijze van voorbeeld.

Vandaag wil ik wat langer stilstaan bij uw eigen geschiedenis. 170 jaar, het IS ook iets. Ik vermoed dat alleen de gildes van Baardwijk en Besoijen u de loef afsteken. En laat ik meteen maar met de deur in huis vallen. Wie de Waalwijkse geschiedenis vanaf de tweede helft van de 18e eeuw goed wil begrijpen, kan het beste onderzoek doen naar de geschiedenis van Het Nut. En dat kan tamelijk gemakkelijk want er is al veel werk verricht. Zo heeft Jeroen van Oss al langer geleden enkele interessante artikelen in De Klopkei, het blad van de heemkundekring Waalwijk, gepubliceerd. Ik ontleen mijn informatie vooral aan hem.

Het Nut wordt in de tweede helft van de 18e eeuw in Edam opgericht. Doelstelling is bevordering van welvaart en verlichting van de gewone man. Deugd en samenleving is waar het Het Nut om gaat. De overheid vindt het maar niks. Het gaat toch goed zo. De regentenkliek is rijk, het volk is arm. Het is nu eenmaal onderdeel van Gods natuurlijke orde op aarde. Het is vooral de patriottenbeweging die zich tegen deze opvatting zal verzetten en pleit voor democratisering, maar ook voor bijvoorbeeld gelijke rechten voor katholieken in een land waar de protestanten het voor het zeggen hebben. Eigenlijk gaan de idealen van Het Nut en van de patriottenbeweging in deze periode hand in hand.

Na een strijd van decennia, waarin oorlog en revolutie een belangrijke rol spelen, worden volksverheffing en de idealen van de patriotten en Het Nut gemeengoed.  Bevordering van welvaart en verlichting van de gewone man worden onder koning Willem I overheidsbeleid. Den Haag stimuleert de oprichting van nieuwe departementen. Ook in Noord-Brabant wordt Het Nut ingezet om de – ik citeer - ‘achterlijke’, ‘bijgelovige’ katholieke bevolking beschaving en nationaal besef bij te brengen. In Waalwijk is het in 1821 zo ver. Een welgestelde Waalwijkse protestantse advocaat, mr. Scholten, is de drijvende kracht achter de oprichting. Plaats van samenkomst is De Gouden Leeuw, het latere hotel Verwiel. Onder de leden trof je predikanten, onderwijzers van openbare scholen, belastingontvangers en notarissen aan. Het zijn overwegend protestantse, noordelijk georiënteerde Waalwijkers die lid van Het Nut worden.

Geacht bestuur. U bent dus te bescheiden. 1821 of 1848. Met een beetje fantasie mag u er 27 jaar bijtellen. 170 + 27 maakt bijna 200 jaar. Ik weet het wel. Het gaat hier om een afdeling in Waalwijk en een afdeling in De Langstraat. Dat is ook de reden dat ik zo even ‘met een beetje fantasie’ zei. Niet te bescheiden, alstublieft.

En o wat zit die voorgeschiedenis vol met interessante ontwikkelingen en feitjes.

We zitten dan midden in de periode van de Belgische Opstand. Het is de periode tussen 1831 en 1839. De Belgen pikken het niet langer. Koning Willem lijkt de traditionele bevoorrechting van de Noord-Nederlandse protestanten van vóór de Franse revolutie in ere te willen herstellen. In onze provincie bestaat tamelijk veel sympathie voor de Belgen. Als we een keuze hebben, waarom worden we dan geen Belgen in plaats van Nederlanders? Ook in Den Haag maakt men zich zorgen over de stemming in Brabant. En in Waalwijk zit Het Nut midden in deze reuring. Voorzitter Scholten is pro-protestant, pro-Willem I, pro Den Haag. Tamelijk algemeen bekend is dat hij informant van Den Haag is, die de stemming in Waalwijk nauwkeurig door brieft. Hij ontvangt daarom regelmatig dreigbriefjes. Bij bekende plaatselijke protestanten worden wel eens ruiten ingegooid en voor hun huizen ontstaan oploopjes. Scholten krijgt het, buiten medeweten van de burgemeester van Waalwijk, zelfs voor elkaar dat een detachement van de marechaussee naar Waalwijk komt om de protestanten te beschermen. Wanneer Scholten in 1834 een betrekking als rechter in Wageningen kreeg, betekent dat tegelijk het einde van het Nutsdepartement in Waalwijk.

De geschiedenis van Het vroege Nut is in Waalwijk dus tegelijkertijd het verhaal over de verhouding katholiek-protestant.  Een paar voorbeelden. Wanneer Pieter Verwiel in 1824 De Gouden Leeuw overneemt wordt Het Nut prompt de huur opgezegd. Alle andere katholieke horecaondernemers boycotten de vereniging vanaf dat moment. Of:  het bestuur van de Waalwijkse afdeling vraagt het hoofdbestuur in Amsterdam om zendingen van boeken door een protestantse schipper te laten bezorgen. De katholieke schippers zijn immers niet te vertrouwen.   

Achteraf gezien is het jammer dat Het Nut door al dit soort perikelen niet de waardering heeft gekregen die het ook heeft verdiend. Ik geef u een voorbeeld. Na de grote brand van 1824 werd in departementen van  Het Nut in het hele land geld voor de Waalwijkse slachtoffers ingezameld. De opbrengst is bestemd voor de heropbouw van armenhuisjes.

Maar in 1848 – en daar gaat het vanmiddag vooral om – volgt de heroprichting van Het Nut. Niet van Het Nut departement Waalwijk, maar nu van Het Nut, departement De Langstraat. Om begrijpelijke redenen wijkt men uit naar een herberg in Sprang. In 1855 wordt hier een volksbibliotheek opgericht: vijf cent leengeld per boek en gratis voor ‘onvermogenden’. Sprang – en niet Waalwijk – krijgt daarmee de eerste bibliotheek in de regio. Rond 1900 keert Het Nut overigens weer naar Waalwijk terug. De nieuwe afdeling kent daarna een heel wat bloeiender bestaan dan zijn voorganger. En u, geacht bestuur, dames en heren in de zaal, vormen daarvan het bewijs. 170 jaar later zijn we immers hier om een toast uit te brengen op de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, departement Langstraat. Ik feliciteer u daarmee van harte.